|


Kategori 2

15 Temmuz 2016 tarihli darbe girişiminin Türkiye ve dünya tarihindeki darbelerden farkları ve benzerlikleri (İşgal, terör, iç savaş riski vb.)

Türkiye'deki Darbe Girişimi ve Dünyadaki Darbeler

Mustafa Al MUKDAD

Key words: Askeri darbe, Türkiye’deki darbe girişimi, dünyadaki darbeler, milli birlik, siyasi güç

Giriş

Bundan üç yıl öncesine kadar, Avrupa’da birçok kişi, siyasette askeri darbeler döneminin sona erdiğini düşünüyordu. İdi Amin (Uganda) ve Hafız Esad (Suriye) gibi diktatörler çoktan ölmüştü ve dünya Mübarek gibi otokratların devrilmesine ve Pinochet’nin seçimleri kaybederek iktidarı bırakmasına tanık olmuştu. Silahlı kuvvetler temelli olarak kışlalarına dönmüş görünüyordu. 2013’te Mısır’da ve 2014’te Tayland’da düzenlenen darbeler ordunun siyasette hâlâ rol oynayabileceğini gösterse de, bunun en önemli kanıtı geçen yaz Türkiye’de yaşanan darbe girişimi oldu. 1950’den bu yana dünyada 473 darbe veya darbe girişimi düzenlenirken, bunların yüzde 46,9’u başarılı, yüzde 53,1’i de başarısız oldu (Gaub, 2016).

Devrim ile askeri darbe arasındaki fark

Darbe, idareci konumundaki bir grubun yerine gayrimeşru yollarla bir başka grubun gelmesi, yani bir siyasi partinin iktidardaki kanadının yerine o partinin bir başka kanadının veya askeri bir rejimin gelmesidir (Lane, 2008). Ancak devrim, tanımı yapan kişinin yönelimlerine ve akademik uzmanlık alanına bağlı olarak farklı insanlar için farklı anlamlar taşır. Bu yüzden, terim fazlasıyla belirsizlik içermektedir. Bundan daha da kafa karıştırıcı olan ise, sözcüğün çeşitli alanlardaki değişimi tanımlamak için sürekli kullanılıyor olmasıdır. Örneğin; teknoloji devrimi, moda devrimi, bilimsel devrim, dini devrim vs. Sözcüğün içerdiği bu belirsizlik, araştırmacıları devrim ile darbe, iç savaş ve isyan gibi diğer siyasi ayaklanma biçimleri arasında ayrım çizgileri çekmeye yöneltti  (Lewis, 2015).

Devrim ile darbe arasında birkaç ayrım yapılabilir. İlk olarak, darbe yapanlar iktidardaki bir grubun yerine başka bir grubu getirmek için şiddet uygularken, devrimciler siyasi gücün dağılımı ile kontrolünü değiştirmek için şiddete başvurur. İkinci olarak, darbe devrimden harekete doğrudan katılanların sayısı bakımından ayrılır; darbelerde kitlesel katılıma gerek yoktur. Kimi zaman “saray darbesi” olarak da adlandırılan darbe, esasen seçkinci bir yapıya sahiptir. Çoğu vakada halkın geneli, mücadele sona erene kadar darbe girişimi hakkında çok az şey bilir ve darbenin sonucuna bir ölçüde ilgisiz kalır  (Enor & Chime, 2015).       

15 Temmuz’da Türkiye’de ne oldu?

15 Temmuz’da meydana gelen şey, geçmişte çeşitli askeri darbeler yaşamış Türkiye için bile olağanüstü bir olaydı. Bu olay, “postmodern darbe” ve “e-muhtıra” gibi çok yenilikçi askeri müdahale yöntemlerine tanık olan bir ülke için bile sıradışıydı. Darbeciler kalkışma süresince birbirinden farklı yöntemler uyguladı. Cumhurbaşkanını tutuklama ve TRT’yi kontrol altına alma girişimi gibi klasik darbelere özgü hamleler yaptılar. Darbecilerin TRT’den yayınlattığı bildiri ve bu bildiride kullanılan ifadeler daha önceki darbelerde ve darbe girişimlerinde kullanılan ifadelere benziyordu. Ancak darbeciler darbe girişiminin başarısız olacağını anladıklarında, sıradışı olaylar meydana geldi. Türkiye Cumhuriyeti tarihinde ilk kez, meclis binası savaş uçaklarıyla bombalandı. Cumhurbaşkanlığı Külliyesi saldırıya uğrarken, buradaki bazı sivillerin darbeciler tarafından vurulma sahneleri fazlasıyla korkunçtu (Kanat, 2016). Her şey 15 Temmuz 2016 Cuma akşamı saat 22 sularında başladı ve Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK) içinde yuvalanmış Fetullahçı Terör Örgütü (FETÖ) üyesi bazı subayların Genelkurmay Karargahı’nda başlattığı darbe girişimi, yaklaşık 12 saat sonra tamamen bastırıldı. Anadolu Ajansı (AA) muhabirlerinin topladığı bilgilere göre, FETÖ’nün darbe kalkışması 16 Temmuz sabahı saat 08.02’de kesin olarak bastırılmıştı (Cumhurbaşkanlığı Halkla İlişkiler Başkanlığı, 2016).

Dünyadaki darbeler ile Türkiye’deki darbe girişiminin karşılaştırılması

Venezuela, 2002 (Halkın azmi)

Venezuela’da 2000 yılında devlet başkanlığına seçilen Hugo Chavez’e karşı Nisan 2002’de düzenlenen bir darbe girişimi başarısız oldu. 12 Nisan 2002 günü erken saatlerde, birçok kişi Chavez’in istifasını istemişti. Elindeki askeri güçlerin neredeyse tümünü kaybeden Chavez, darbeye direnmek için başka bir yere geçmeyi düşündüğünü açıkladı. Chavez,  başkanlık sarayı (Miraflores) dışında toplanan halka bir şey olmaması ve kan dökülmemesi için çareler düşünüyordu. Bu açıklamanın ardından Chavez, darbeciler tarafından tutuklandı  (Aljazeera, 2015). Ancak darbenin gerçekleşmesini takiben durum bir anda değişti: Başkent Caracas’ta halk ayaklanınca, darbe kısa süre içinde çöktü. Venezuela ordusunun büyük kısmı, kendilerine “geçici hükümet” adını veren grubu desteklememe kararı aldı. Toplam 47 saatliğine iktidardan indirilen Chavez, kendisine sadık kalan askerler ile yoksul halkın desteği sayesinde serbest bırakıldı ve bakanlarıyla birlikte göreve geri döndü (Main ve diğerleri, 2003).

Türkiye’deki 15 Temmuz darbe girişimi sırasında, Cumhurbaşkanı Erdoğan cep telefonu üzerinden görüntülü olarak yaptığı açıklamada, halkı darbecilere direnmek ve demokrasiyi savunmak için “sokaklara çıkmaya” çağırdı. Erdoğan, ister TSK içinde ister başka devlet kurumlarında yuvalanmış olsun, milli iradeye darbe girişiminde bulunan küçük grubun “hak ettikleri cevabı” alacağını söyledi. Cumhurbaşkanı’nın çağrısının ardından, vatandaşlar darbeyi protesto etmek için sokaklara döküldü. Ülkenin tüm camilerinden yapılan milli birlik çağrıları da bunda etkili oldu (Cumhurbaşkanlığı Halkla İlişkiler Başkanlığı, 2016). Darbecilerle çatışmalar başlayınca, yüzlerce kişi şehit oldu. Ancak Venezuela’da olduğu gibi Türkiye’de de milli irade galip geldi.

Arjantin, 1976-1989 (Medyanın ve kadınların rolü)

Tarihsel açıdan dünya üzerinde çok az ülke, siyasete yönelik askeri müdahaleler açısından Arjantin’deki kadar şiddetli tecrübeler yaşamıştır. 1930 yılındaki askeri darbeden başlayarak, subaylar ülke siyasetinde baskın bir rol oynamış ve Arjantin’i iç savaşlara ve başka ülkelerle çatışmalara sürüklemiştir (Ohl & Finkel, 2013). Sayıları 15 ila 25 bin arasında değişen Arjantin vatandaşı, gizli toplama kamplarına ve tutuklama merkezlerine kapatıldıktan sonra öldürülmüş veya “kaybedilmiş”tir (Swehat, 2015). Arjantinli anneler, kaybolan çocuklarının akıbetini öğrenmek amacıyla 1976’da protestolara başladı. Başkent Buenos Aires’in merkezindeki Plaza del Mayo’da (Mayıs Meydanı) Mayıs Piramidi yakınlarında, başkentin siyasi, mali ve sembolik güç merkezi olan hükümet sarayı Casa Rosada’nın önünde toplanan bu anneler, “Plaza del Mayo Anneleri” olarak anılmaya başladı. Kısa süre sonra onlara başka anneler ve büyükanneler de katılınca, göstericilerin sayısı hızla arttı (Mooney, 2007). İşte tam bu dönemde, 1978 FİFA Dünya Kupası 1-25 Haziran tarihlerinde Arjantin’de düzenlendi. Anneler kupa sırasında Arjantin’e gelen uluslararası medyadan yararlanarak, darbe rejiminde çektikleri acıları anlattı. Böylece, rejimin yaptıklarını tüm dünya öğrenmiş oldu (Aljazeera, 2015). Yani darbeye, hem de en tehlikeli döneminde, direnen tek kesim kadınlar idi. Bu direniş darbenin çökmesinde en büyük rolü oynadı (Mooney, 2007).

Türkiye’de 15 Temmuz darbe girişimi sırasında, Türk kadınları ve medya darbeye karşı direnişte önemli bir rol oynadı. Örneğin, çok izlenen özel TV kanalı CNN Türk’ün kıdemli kadın muhabiri Hande Fırat, Cumhurbaşkanı Erdoğan ile FaceTime uygulaması üzerinden kurduğu görüntülü bağlantıyı yayınlamak için telefonunu kameralara tuttu. Bu, darbeye karşı verilen mücadelede çok önemli ve hatta belki de tüm dengeleri değiştiren an idi. Kadınlar o gece sokaklara ve meydanlara da çıktı. Şehit olan 249 kişi ile 2 binin üzerindeki yaralıdan bazıları kadındı. Bunlar arasında altı kadın polis de vardı. Bunlardan biri olan, iki çocuk annesi Zeynep Sağır, Kuveyt’teki yurtdışı görevinden daha yeni dönmüştü (Ertan, 2016). 15 Temmuz darbe girişimi sırasında en çok öne çıkan kadınlardan biri olan 44 yaşındaki Ayşe Aykaç, o sırada darbecilerin kontrolündeki Boğaziçi Köprüsü’ne kocasıyla birlikte geldikten sonra vuruldu. Gördüğü en etkileyici fotoğraflardan birinin, direnişçilerle dolu bir kamyonu süren ve o sırada yanında başı açık bir arkadaşı olan çarşaflı kadın fotoğrafı olduğunu söyleyen Başbakan Binali Yıldırım; “Bu fotoğraf, demokrasiyi korumak için sergilenen dayanışmanın fotoğrafı” dedi (Turky, 2016).  Arjantin’de olduğu gibi, Türk kadınları ile medya askeri darbeye karşı öncü bir rol oynadı.

Mısır, 2013 (Toplum bilinci ve milli birlik)

Mısır Cumhurbaşkanı Hüsnü Mübarek, 18 gün süren toplu gösterilerin ardından Şubat 2011’de istifa etti ve böylece 29 yıllık iktidarı sona erdi. Haziran 2012’de yapılan cumhurbaşkanlığı seçimini kazanan Muhammed Mursi, Mısır’ın demokratik yollarla seçilmiş ilk cumhurbaşkanı oldu. 3 Temmuz 2013’te ise, Genelkurmay Başkanı General Abdül Fettah el-Sisi darbeyle yönetime el koydu (Aljazeera, 2013). Temmuz ve Ağustos 2013’te, Mısır’ın meydanları ile sokaklarının birçoğu kana bulandı. Ordu, ülkenin seçimle gelmiş ilk sivil cumhurbaşkanı ve Müslüman Kardeşler örgütünün önde gelen ismi Mursi’yi, erken seçim çağrısıyla düzenlenen büyük protesto gösterilerinin ardından devirmişti. Darbeden sonraki iki ayda, Müslüman Kardeşler taraftarları askeri darbeyi kınamak ve Mursi’nin göreve iadesi amacıyla Kahire’nin Rabia Meydanı’nda iki büyük oturma eylemi, ülkenin farklı yerlerinde de daha ufak çaplı gösteriler düzenledi. Polis ve askerler, buna cevap olarak göstericilerin üzerine ateş açıp 1150 kişiyi öldürdü. Bunların çoğu, beş ayrı toplu gösteride öldürülen sivillerdi (Human Rights Watch, 2014).

Mısır’daki darbe ile Türkiye’deki darbe girişimi arasındaki farkı anlatan ayrıntı şuydu: General Abdül Fettah el-Sisi, 3 Temmuz 2013 akşamı darbeyi ilan ettiği konuşmayı yaparken, yanında Mısır’ın iki dini lideri olan El Ezher İmamı ile Kıpti Kilisesi Patriği, üst düzey komutanlar ve siyasi liderlerin büyük bir bölümü bulunuyordu (Aljazeera, 2013). Oysa FETÖ üyeleri Türkiye’deki darbe girişimini ilan ederken, Türk toplumun tartışmasız tüm kesimleri (dini kurumlar, siyasi partiler, milliyetçi subaylar ve sivil toplum kuruluşları) onlara cephe almıştı (Miş ve diğerleri, 2016). Ana muhalefet partisi CHP’nin lideri Kemal Kılıçdaroğlu, Meclis Başkanı İsmail Kahraman ve Başbakan Binali Yıldırım’ı telefonla arayarak demokrasiye desteğini ifade etti. Ayrıca, diğer muhalefet partileri MHP ve HDP de darbeye karşı demokrasiyi desteklemenin önemini vurguladı. İçişleri Bakanı Efkan Ala,  “demokrasiye kasteden tüm darbeciler çetedir” şeklinde açıklama yaptı.

Genel olarak tüm dünyada siyasi darbeler, halkın direnmesi ve hükümetin bir kurum olarak ordu içerisindeki darbecilerle darbeci olmayan kanatları birbirinden ayırabilmesi sonucunda başarısız olur. Zaten ordunun ülkeyi yönetme konusunda sivillerden çok daha kötü bir performans sergilediği iyi bilinmektedir. Türkiye’deki darbe girişimi de liderlerin bilinçliliği, halkın fedakârlığı ve oluşturulan milli birlik sayesinde bastırılabildi.

Kaynakça

Arapça

Aljazeera TV Kanalı (2015, July 3). Peoples and Generals. Erişim tarihi: January 6, 2017; https://www.youtube.com/watch?v=M5oCOE2wAEQ

Swehat, Y. (7 Ocak 2015). The Mothers of Plaza de Mayo. Al-Jumhuriya, Erişim tarihi: 7 Ocak 2017; http://aljumhuriya.net/33001

Turky, A. (11 Ağustos 2016). Turkish Women against tanks. Al-tagreer, Erişim tarihi: 6 Ocak 2017; http://altagreer.com.

İngilizce

Aljazeera (2013). Egypt: Analysis of an Arab Military Coup in the Twenty-First Century, Al Jazeera Center for Studies, Doha, Qatar.

Bernard Lewis. “Iran in History”, Moshe Dayan Centre, Tel Aviv University, Erişim tarihi: 7 Ocak 2017; http://www.pe.wvu.edu/OtherFiles/IRAN-in-History.pdf.

Department of corporate communication of the presidency, visual news chief editorship & corporate communications directorate of Anadolu agency (2016). July 15 coup attempt in turkey. Cumhurbaşkanlığı Halkla İlişkiler Birimi Yayınları. .

Enor, F. & Chime, J. (2015). Reflections on Revolution in Theory and Practice. Pyrex Journal of History and Culture, 1(2), 13-16.

Gaub, F. (2016). Military coups: a very short introduction. European Union Institute for Security Studies (EUISS).

Human Rights Watch (2014). All According To Plan, The Rab’a Massacre and Mass Killings of Protesters in Egypt, New York, USA.

Lane, D. (2008). The Orange Revolution: ‘People’s Revolution’ or Revolutionary Coup?, Political Studies Association BJPIR, 10(4). 525-549.

Main, A., Arvelaiz, M. & ponceleon, P. (2003). Virtual Reality, Real Coup. In Gregory Wilpert (Eds). Coup Against Chavez in Venezuela. (pp 61-67). Municipal Institute of Publications of the Mayor’s office, Caracas Venezuela.

Mooney, J. (2007). Militant Motherhood Re-Visited: Women’s Participation and Political Power in Argentina and Chile. Blackwell Publishing-History Compass, 5(3), 975-994.

Ertan, N. (2016, July 19).  Women in Turkey’s Failed Coup. Women’s UN Reporting Network, Erişim tarihi:4 Ocak 2017; http://www.wunrn.com/2016/07/turkey-women-in-turkeys-failed-coup/

Ohl, D., & Finkel, E. (2013). Coups and Military Ranks. Retrieved January 9, 2017 from: https://gwucpw.files.wordpress.com/2012/08/ohl-finkel-cpw.pdf

Kanat, K., (2016). Turkey: who controls the army. In Burhanettin Duran & Fahrettin Altun (Eds). The triumph of Turkish democracy 15 July coup attempt and after. (pp 26-27). Ankara, Turkish: SETA Publications.

Türkçe

Miş, N., Gülenler, S., Coşkun, İ., Drban, H., Ayvaz, M. (2016). 15 Temmuz Darbe Girişimi Toplumsal  Algı Araştırması. Türkiye, İstanbul: SETA Yayınları.

Siyasilerden darbe girişimine ortak tepki (2016, Temmuz 16). Yeni Asya. Erişim tarihi: 6 Ocak 2017;

http://www.yeniasya.com.tr/politika/siyasilerden-darbe-girisimine-ortak-tepki_403766

15 Temmuz (18 Temmuz 2016). Hürriyet. Erişim Tarihi: 9 Ocak 2017; http://www.hurriyet.com.tr/dakika-dakika-darbe-girisimi-15-16-temmuz-2016-40149409

Kategori 2

15 Temmuz 2016 tarihli darbe girişiminin Türkiye ve dünya tarihindeki darbelerden farkları ve benzerlikleri (İşgal, terör, iç savaş riski vb.)

1. Rahmi KOPAR

Aynı Eski Oyun: Enerji Politikalarının Darbedeki Rolü

2. Mustafa Al MUKDAD

Türkiye'deki Darbe Girişimi ve Dünyadaki Darbeler

3. Abdurrahman GÜMÜŞ

Olmak ya da Olmamak: Türkiye'deki 15 Temmuz Darbe Girişimi