|


Kategori 2

15 Temmuz 2016 tarihli darbe girişiminin Türkiye ve dünya tarihindeki darbelerden farkları ve benzerlikleri (İşgal, terör, iç savaş riski vb.)

Aynı Eski Oyun: Enerji Politikalarının Darbedeki Rolü

Rahmi KOPAR

Key words: İran 1953, darbe, 15 Temmuz, enerji politikası, Türkiye

19 Ağustos 1953 günü sabahın ilk saatleriydi. Tahran’ın güneyindeki büyük meydanlarda toplanmış, ellerinde bıçaklar ve sopalar bulunan binlerce adam, Muhammed Musaddık’ın başkentin merkezindeki evine doğru yürümeye başladı. Ortak bir amaç için harekete geçmişlerdi:1 Demokratik usullerle seçilerek iktidara gelen ve ülkenin petrol kaynaklarını millileştiren, dönemin İran Başbakanı Musaddık’ı devirmek. Musaddık petrol yataklarının İngilizlerden geri alınmasını ve elde edilen gelirin İran halkının yararına kullanılmasını amaçlayan millileştirme hareketine liderlik ediyordu. Ona göre İran’daki bütün sorunların kaynağı, yabancı ülkelerin müdahaleleriydi. Hareketin başarıya ulaşması ve ardından da bugün BP olarak bilinen Anglo-İran Petrol Şirketi’nin (AIOC) millileştirilmesi üzerine, TIME dergisi 1951’de Musaddık’ı yılın adamı seçerek şu ifadelerle kapağına taşımıştı: “Kaosa zemin hazırladı.” CIA bundan tam 60 yıl sonra ilgili belgeleri yayınlayarak, o günlerde kaosa zemin hazırlayan asıl tarafın Amerikan ve İngiliz gizli servisleri olduğunu resmen kabul etti. 

İngilizler Musaddık’ı, İran’daki çıkarlarının korunmasının önünde en büyük engel olarak görüyordu.2  Ne de olsa, “İran petrolünün üretimini ve satışını düzenleyen, fantastik ölçüde kârlı bir tekelin” keyfini sürüyorlardı.3 En kârlı İngiliz şirketinin (AIOC) millileştirilmesi, Musaddık’ı İran halkının 4 gözünde bir milli kahramana dönüştürmüş ve halkın büyük kısmının desteğini5 sağlamıştı. Musaddık milli bir kahraman olarak övgülere boğulduktan sadece 28 ay sonra, darbeyle devrildi.

Darbenin planlanmasında aktif rol oynayan Donald Wilber, CIA kayıtları için darbenin hikayesini kaleme almıştı. Wilber raporunda, TPAJAX kod adı verilen darbe planının CIA ve İngiliz Gizli İstihbarat Kuruluşu (SIS) ajanlarınca6 hazırlandıktan sonra ABD Başkanı Eisenhower ile İngiltere Başbakanı Churchill tarafından7 onaylandığını belirtiyordu. Plana göre, ilk olarak “CIA ve SIS’in propaganda birimleri, Musaddık’ı gözden düşürmek için basın organları, el ilanları ve Tahran uleması8 aracılığıyla, gittikçe yoğunlaşan bir propaganda kampanyası yürütecekti.” Wilber buna “sinir savaşı” adını vermişti.9 Plan uyarınca, İran’da Musaddık’ın devrilmesi için gerekli psikolojik ortamı oluşturmak amacıyla etkili Amerikan gazetelerinde CIA eliyle çeşitli haberler yayınlatılacaktı.10 Wilber, Musaddık’ın din düşmanı ve güç sarhoşu olduğu ve ahlaksız danışmanlarla çalıştığı izlenimi vermek için, bizzat kendi elleriyle çok sayıda sahte belge hazırladı. Propaganda kampanyası İran meclisinde de tam gaz devam ediyor ve bazı milletvekilleri, Musaddık’ın “Hitler’den kötü”12 olduğunu söylüyordu. Eşzamanlı olarak, CIA ve MI6 elemanları İran ordusunun önemli komutanları ile muhalefet temsilcilerinin desteğini de almaya çalışıyordu.13 Bu propaganda faaliyetleri devam ederken, ABD’li üst düzey yetkililer de etkiyi güçlendirmek için Musaddık aleyhine açıklamalar yapacaktı.14 Planın son aşamasında, Musaddık’a karşı sokaklar hareket geçirilecekti. İşin bu kısmını, yine CIA’in İran İstasyonu15 yürütecekti. Bu amaçla kullanılacak 1 milyon dolar, CIA direktörü tarafından Tahran İstasyonu’na tahsis edildi. 16

19 Ağustos 1953 gününe döndüğümüzde, Musaddık’ın yapabileceği hiçbir şey kalmadığını görüyoruz. Plan artık en son aşamaya ulaşmıştı ve bir sonraki adım, ordunun müdahalesiydi. Yürüyüşe geçen bıçaklı ve sopalı adamlar, yolları üzerindeki evleri ve kamu binalarını yağmalarken polis ve asker koruması altındaydı.17 Sabahın yedisinde tanklar eşliğinde Musaddık’ın konutuna giren isyancılar, her şeyi yağmaladı.18 TPAJAX kod adlı operasyon başarılı olmuş, Musaddık devrilmiş ve yerine Şah Pehlevi gelmişti. Sonraki bir yıl içinde, petrol sektörünün millileştirilmesi kararı iptal edildi ve yeni bir uluslararası konsorsiyum kuruldu. İran’ın petrol sektörü, çoğunluk hissesi BP ile beş büyük Amerikan şirketinin elinde olan bu konsorsiyuma devredildi.19

İran’daki darbenin hikâyesi çoktan yazıldı. O darbeden yaklaşık 63 yıl sonra, 15 Temmuz 2016’da bu kez Türkiye’de bir başka darbe sahneye konuldu. İran’daki gibi zengin doğal kaynaklara sahip olmayan Türkiye, büyük petrol şirketlerinin çıkarlarını doğrudan tehdit etmiş olamazdı. Ancak coğrafi konumu sayesinde, dünya enerji politikası üzerinde etkili olabilecek gücü vardı. Türkiye enerji tedarik güvenliğini sağlamak için son beş yıl içinde çok önemli adımlar atarak yerli üretime ve kaynakları çeşitlendirmeye ağırlık vermişti. Ayrıca son yıllarda bir zihniyet değişikliği gerçekleştirmiş ve bölgedeki nüfuzunu artırmak için aktif bir rol oynamaya başlamıştı. Bu çerçevede şu adımları attı: Türkiye’de iki nükleer enerji santralinin inşası için Rusya ve Japonya ile anlaşmalar imzaladı; Azeri gazını Türkiye üzerinden Avrupa’ya taşıyacak Trans-Anadolu Doğalgaz Boru Hattı Projesi’ne (TANAP) katıldı; Türk Akımı Doğalgaz Boru Hattı’nın inşası için Rus hükümetiyle anlaşma imzaladı; İsrail, Mısır, Kıbrıs Rum Kesimi ve Yunanistan’ın paylaştığı Doğu Akdeniz’deki doğalgaz sahaları için enerji diplomasisi yürüttü; Kuzey Irak Bölgesel Yönetimi’ne ait petrolün Kerkük-Ceyhan petrol boru hattı üzerinden Ceyhan limanına ve oradan da uluslararası piyasalara taşınmasını sağladı; Kuzey Irak doğalgazını Türkiye’ye taşımak için boru hattı inşasına başladı.

Tüm bu gelişmelerden görüleceği üzere, Türkiye enerjide bir merkez ülke olma planını etkin biçimde uyguluyor. Bu anlamda, Türkiye’nin enerji diplomasisi gelişti ve değişime uyum sağlama kapasitesi arttı. Türkiye’nin enerji politikası açısından sıçrama yapmaya hazırlandığı bir dönemde, darbe girişimi çirkin yüzünü gösterdi. İran’da olduğu tek bir tetikleyici olaydan söz etmek mümkün olmasa da, atılan bu adımlarının tümünün 15 Temmuz darbe girişiminde yardımcı etken olarak rol oynadığı söylenebilir. Hükümeti devirmeye karar verilince, tıpkı İran’da olduğu gibi fiili askeri müdahale öncesinde evvelden belirlenen propaganda vasıtaları devreye sokuldu. Propaganda süreci, kullanılan vasıtalar ve söylemler, İran’da gördüklerimize fazlasıyla benziyordu. Tabii, 15 Temmuz’un faillerini harekete geçiren sebepler çok çeşitliydi. Ancak bunlar arasında önemli bir yeri olan enerji politikası da gözden kaçırılmamalı. Bölgemizdeki siyasi çalkantıların çoğunun sebepleri, enerji meselelerinde yatıyor. 63 yıl önce İran, 14 yıl önce Irak, 4 yıl önce Mısır ve son olarak 15 Temmuz’da ise Türkiye. Kiminde az kiminde çok olmak üzere, bu ülkelerin hepsinde istikrarsızlığın altındaki sebeplerden biri enerji politikasıydı.   

Özetlersek; bu makalede, 15 Temmuz darbe girişiminin asıl sebebinin enerji politikası olduğu iddia edilmiyor. Daha çok, enerji politikasının sıklıkla gözden kaçırılan ana etkenlerden biri olduğu vurgulanıyor. Ayrıca, 15 Temmuz darbesinin istihbarat kuruluşları tarafından sahneye konulduğu da iddia edilmiyor zira akademik açıdan bakıldığında bu sonuca varmamızı sağlayan somut veriler yok. Ancak yine de, İran’daki 1953 darbesi ile 15 Temmuz darbe girişimi arasında, kullanılan propaganda yöntemleri ve darbeye zemin hazırlamaya yönelik faaliyetler bakımından benzerlikler kurmak mümkün.   

Kaynakça

Abrahamian, Ervand. 1953, The CIA, and the Roots of Modern U.S.-Iranian Relations. Kindle ed.  New York: The New Press, 2013.

De Bellaigue, Christopher. Patriot of Persia: Muhammad Mossadegh and a Tragic Anglo-American Coup. Kindle ed.: Harper Collins, 2012.

Ebrahimi, Mansoureh. The British Role in Iranian Domestic Politics (1951-1953).   Springer, 2016.

Ebrahimi, Mansoureh, and Kamaruzaman Yusoff. “The Aftermath of Coup D’etat against Mohammad Mosaddeq of Iran in 1953: Reflections from British Documents.” Tawarikh: International Journal for Historical Studies 2, no. 2 (2011).

Erkan, Suleyman. “The Story of a Dramatic Coup: Overthrowing of the Mossadegh Government in Iran in 1953.” Eurasian Academy of Sciences-Social Sciences Journal 6 (2015).

Gasiorowski, Mark J. C. “The 1953 Coup D’etat in Iran.” International Journal of Middle East Studies 19, no. 3 (1987): 261-86.

Kinzer, Stephen. All the Shah’s Men: An American Coup and the Roots of Middle East Terror.  New Jersey: John Wiley & Sons, 2003.

Rahnema, Ali. Behind the 1953 Coup in Iran: Thugs, Turncoats, Soldiers, and Spooks.  Cambridge: Cambridge University Press, 2015.

Wilber, Donald W. “Clandestine Service History: Overthrow of Premier Mossadeq of Iran.” In CS Historical Paper No.208: Central Intelligence Agency, 1954.

Dipnotlar

1. Ali Rahnema, Behind the 1953 Coup in Iran: Thugs, Turncoats, Soldiers, and Spooks (Cambridge: Cambridge University Press, 2015), 175-77.
2. Mansoureh Ebrahimi ve Kamaruzaman Yusoff, “The Aftermath of Coup D’etat against Mohammad Mosaddeq of Iran in 1953: Reflections from British Documents,” Tawarikh: International Journal for Historical Studies 2, no. 2 (2011): 203.no. 2 (2011
3. Kinzer, All the Shah’s Men, 2.
4. a.g.e..
5. Mansoureh Ebrahimi, The British Role in Iranian Domestic Politics (1951-1953), (Springer, 2016). 32.
6. Donald W. Wilber, “Clandestine Service History: Overthrow of Premier Mossadeq of Iran,” in CS Historical Paper No.208 (Central Intelligence Agency, 1954), Summary, iv.1954
7. a.g.e., Summary, vi.
8. a.g.e.., Summary, vii.
9. a.g.e.., Summary, x.
10. a.g.e.
11. Ervand Abrahamian, 1953, the Cia, and the Roots of Modern U.S.-Iranian Relations, Kindle ed. (New York: The New Press, 2013), Chapter 3.
12. a.g.e.,
13. Mark J. C. Gasiorowski, “The 1953 Coup D’etat in Iran,” International Journal of Middle East Studies 19, no. 3 (1987): 272.
14. Wilber, “Overthrow of Premier Mossadeq of Iran,” Summary, vii.
15. a.g.e.., Summary, xii.
16. a.g.e.., 3.
17. Rahnema, Behind the 1953 Coup in Iran, 180.
18. a.g.e.., 233.
19. Christopher De Bellaigue, Patriot of Persia: Muhammad Mossadegh and a Tragic Anglo-American Coup, Kindle ed. (Harper Collins, 2012); Ebrahimi and Yusoff, “The Aftermath of Coup D’etat against Mohammad Mosaddeq,” 212; Suleyman Erkan, “The Story of a Dramatic Coup: Overthrowing of the Mossadegh Government in Iran in 1953,” Eurasian Academy of Sciences-Social Sciences Journal 6 (2015): 177.

Kategori 2

15 Temmuz 2016 tarihli darbe girişiminin Türkiye ve dünya tarihindeki darbelerden farkları ve benzerlikleri (İşgal, terör, iç savaş riski vb.)

1. Rahmi KOPAR

Aynı Eski Oyun: Enerji Politikalarının Darbedeki Rolü

2. Mustafa Al MUKDAD

Türkiye'deki Darbe Girişimi ve Dünyadaki Darbeler

3. Abdurrahman GÜMÜŞ

Olmak ya da Olmamak: Türkiye'deki 15 Temmuz Darbe Girişimi